The Observer Translation Project

De schrijver Mircea Nedelciu is slechts 49 jaar jaar geworden; gedurende deze jaren heeft hij 39 jaar in een totalitair regime geleefd, en is hij in de laatste 10 jaar van zijn leven geconfronteerd geweest met een ziekte en de dood. Mircea Nedelciu is geboren op 12 november 1950, te Fundalea, Roemenië. In zijn geboortedorp heeft hij de basisschool doorlopen, waarna hij in het plaatsje Brăneşti naar de middelbare school is gegaan. In Boekarest heeft hij gestudeerd aan de Faculteit der Filologie (Roemeens-Frans). Nedelciu groeide op in een landbouwfamilie die probeerde de aansluiting bij het collectief te vertragen (zijn oudste zus heeft hier de consequenties van ondervonden door een jaar uitgesloten te zijn geweest van deelname aan de universiteit). Hij heeft zich goed weten te ontwikkelen in Boekarest aan het eind van de jaren ‘60, dat een zeer serieuze omgeving was die bovendien genoeg vrijheden bood. Hij las de buitenlandse pers, literatuur, actuele westerse theorieën en voerde vrije discussies met de collega’s van zijn generatie. De vrijheid van zijn geest (waarin zowel zijn intellectuele als zijn boerenachtergrond zichtbaar zijn) heeft hij ook na afronding van zijn studie in 1973 weten te behouden. Net als de meeste schrijvers van zijn generatie, de generatie van de jaren ’80, was de situatie waarin hij zich bevond uiterst marginaal en kon hij niet rondkomen van het schrijven alleen, hoewel je dit wel van een vrije professionele schrijver mag verwachten. Terwijl een groot aantal schrijvers van de voorgaande generatie wel een rol speelde in de pers of bij de uitgeverijen was dit voor Nedelciu en de meeste van zijn generatiegenoten niet aan de orde. Tijdens de verdeling van de mensen over het land door de regering (in het kader van het spreidingsbeleid van arbeidskrachten) kreeg Mircea Nedelciu een baan toegewezen in één van de verste uithoeken die binnen Roemenië te vinden zijn: de Donau Delta. Dit weigerde hij en zodoende moest hij zien rond te komen van tijdelijke baantjes. Dit soort baantjes waren meestal van korte duur, maar als gids bij het Nationale Toeristische Instituut (ONT) heeft hij het langer uit kunnen houden. Het parasitaire regime was van mening dat Nedelciu zich bewust moest zijn van de consequenties die een dergelijk bestaan met zich mee brachten; in 1977 is hij gearresteerd en heeft hij vanwege het illegaal vervoeren van valuta enkele weken achter de tralies doorgebracht. In 1982 heeft hij, voor de eerste keer met een werkvergunning, een baan gekregen als boekhandelaar bij de Editura Cartea Romȃnească, een plek waar jonge, provinciale (uit politiek oogpunt marginale) schrijvers elkaar ontmoetten. Gedurende de jaren ’80 bleef het communistische regime hem treiteren vanwege 2 door hem gemaakte ‘politieke fouten’: hij was geen lid van de Communistische Partij en zijn zwager woonde in de Verenigde Staten.

“Ik, een zekere Mircea Nedelciu...”

Het eerste werk dat van Mircea Nedelciu uitgegeven werd verscheen in 1979 en is een bundel met korte verhalen, Aventuri ȋntr-o curte interioară (Uitgegeven door Editura Cartea Romȃnească). Gedurende het decennium dat daarop volgde zijn bijna al zijn werken verschenen; Efectul de ecoul controlat ( korte proza, Editura Cartea Romȃnească, 1981), Amendament la instinctul proprietăţii (korte proza, Editura Eminescu, 1983), Zmeura de cȋmpie (roman, Editura Militară, 1984), Tratament fabulatoriu (roman, Editura Cartea Romȃnească, 1986), Şi ieri va fi o zi (korte proza, Editura Cartea Romȃnească, 1989). Hoewel in dezelfde periode geschreven maar pas later gepubliceerd, zijn de roman Femeia ȋn roşu (geschreven in samenwerking met Adriana Babeţi en Mircea Mihăieş, Editura Cartea Romȃnească, 1990) en Povestea poveştilor generaţiei ’80 (erotische verhalen, gepubliceerd door Editura Nemira, 1998).

In december 1989 kwam er met de Roemeense revolutie een eind aan het schrikbewind van de dictator Ceauşescu. De Roemenen kwamen vanaf dat moment in een andere wereld terecht[1], een wereld die open staat voor vrije geesten als die van Mircea Nedelciu, een wereld die open staat voor degene die de wil heeft zich te ontwikkelen. In het leven van Mircea Nedelciu staan in de jaren negentig niet zo zeer de ontwikkelingen na de revolutie centraal, maar zijn ziekte, het Hodgkinsyndroom, waarvan de eerste, toen nog onduidelijke, symptomen al in 1988 te ontdekken waren. Hij heeft in Frankrijk een aantal zeer zware operaties ondergaan en de laatste jaren van zijn leven heeft hij in een rolstoel gezeten. Gedurende deze jaren richtte hij, een Roemeens-Franse organisatie op die zich bezig hield met het verspreiden van uitgegeven werken. Verder was hij actief als professioneel schrijver en werkte hij (met tussenpozen omdat hij bang was dat het schrijven het proces van zijn ziekte zou versnellen) aan een roman waarin hij zichtbaar autobiografische elementen verwerkt heeft, Zodria scafandrului (na zijn dood gepubliceerd door Editura Compania in 2000). Tijdens het gevecht met zijn ziekte valt het op hoe buitengewoon sterk Mircea Nedelciu is.  Door zijn onbuigzame en angstloze manier van leven wordt hij door Alexandru Muşina omschreven als een held, in de volledige zin van het woord, mannelijk, uit de oudheid: “zijn vrijgevigheid, vriendschap, eergevoel en boven alles zijn zorgenloze houding ten opzichte van de dood onderscheidden hem diskreet maar overduidelijk van iedereen in zijn omgeving”. (Formula AS, nr. 371, 19-26 juli 1999, p.3). Feit is dat Mircea Nedelciu in het vreselijke, ongelijke (en het juist daarom tragische) gevecht met de dood, van binnen op een uiterst positieve manier leefde. Hij heeft de dood altijd ontkend en bleef midden in het leven staan. In 1996, nadat hij voor de tweede keer terug gekomen was uit Frankrijk, verklaarde hij in een interview met Viorica Rusu; “er bestaan twee manieren om je op te stellen tegenover je angst: of je geeft je over en je laat de anderen iets doen. Dat kan, maar dan heb je je overgegeven. Of je vecht. Om verschillende redenen heb ik nooit op het punt gestaan op te geven. Ook niet toen ik hoorde dat er een enorm bedrag van 70.000 dollar nodig was voor mijn behandeling. Ik heb meteen de problemen op een rijtje gezet. Ik ben over mogelijke oplossingen gaan nadenken, uiteraard de conclusie vermijdend dat het onmogelijk zou zijn om dit bedrag bij elkaar te krijgen” (Adevărul literar şi artistic, anul V, nr. 303, 28 januari 1996, p. 3). In het laatste jaar van zijn leven bleef Nedelciu geloven dat “wanhoop, ondanks alles, een zonde is” (Formula AS, nr 346, 25 januari- 1 februari 1999). Slechts enkele dagen voor het einde in een ingrijpende, soort testamentele tekst, verklaarde hij dat hij zich voorbereidde op de ontmoeting met God én verder zou gaan met de strijd tegen de dood: “Ik weet dat de tijd die mij nog rest niet al te lang meer is, er is niet eens tijd meer om alles wat door mijn hoofd gaat op papier te zetten. Er zullen selecties gemaakt moeten worden, ik moet proberen omgekeerd te werk te gaan als een kleermaker: ik zal één keer moeten naaien en dan tien keer moeten knippen, dingen weggooien, eerder dingen opmerken dan bepaalde zaken uitgebreid toelichten. Dit zijn echter dingen die je moet leren: in feite leer je ze niet eens, je wordt er mee geconfronteerd onder druk van de tijd die, zoals ik al zei, je het gevoel geeft dat die erg kort is geworden Hetgeen dat aan het einde van deze weg is heeft een bepaalde vorm en die bekijkt je onafgebroken. Je wist al lang dat die figuur daar is maar je deed niets anders dan deze negeren, hem als ver weg beschouwen, je rug naar hem toe keren, wetend dat hij je ook niet serieus neemt. Nu kan dat niet meer, de confrontatie is onvermijdelijk, je moet vechten zonder te stoppen. Je moet je herinneren dat het niet mooi is, terwijl het leven juist prachtig is, je moet proberen om de tijd die je nog hebt, die elastisch uitrekbaar is, zoveel mogelijk te rekken. Dit kan op tientallen manieren, waaronder het schrijven, of te wel het verspreiden van ideeën op papier. De blessuretijd van de wedstrijd is aangebroken; in dit deel van de wedstrijd worden fouten dubbel zo hard afgestraft, hetgeen een extra motivatie vormt om te proberen geen enkele fout te maken. Op deze manier kan de positie van de horizontale mens als een voordeel gezien worden: je kunt niet vallen, je kan alleen maar verdergaan en je terugtrekken (uiteraard uit strategisch oogpunt). We zullen zien waar dit heen zal leiden, maar ik kan u zeggen dat ik vanaf nu een aantal trucjes heb ontdekt (met bepaalde tegenstanders heeft het geen nut om te vechten zonder trucjes). Een voorbeeld is als je uitgebreid een gezonde voet beschrijft waarvan de tenen vrij heen en weer kunnen bewegen, dat je enkels zich vrij kunnen bewegen als je danst- dit alles staat in schril contrast met mijn werkelijkheid, die zich in een crisis van onwetendheid bevindt. Het is al bekend tot welke categorie mijn voeten behoren, maar ik praat over de andere; op deze manier bestaat het en zal het ook bestaan!” (‘Omul orizontal”, verschenen in formula AS, nr.371, 19-26 juli 1999). Op het moment dat deze tekst over de schoonheid des levens verscheen, kon hij alleen nog maar praten door middel van woorden op papier. De schrijver Mircea Nedelciu overleed op 12 juli, vier maanden voordat hij 49 jaar zou worden.

 De dingen gebeuren precies zoals je ze begrijpt

De critici zijn altijd verdeeld (zelfs als ze de intentie hebben om tot een akkoord te komen) over wat Mircea Nedelciu schrijft en over hoe hij schrijft, over de realistische en de experimentele dimensie of over het existentiële van zijn werk. Terwijl in de beginjaren de tendens van het publiek was om innovatie te onderstrepen, was in de periode die daarop volgde daarentegen de oriëntatie meer gericht op de oorspronkelijke vorm en het bemerken van de traditionele kwaliteiten van de schrijver. Kenmerkend voor deze verandering is de mening van Gheorghe Crăciun, zelf ook schrijver en bekend aanhanger van het experiment, die schrijft over de korte verhalen van zijn generatiegenoot: “Mircea Nedelciu is geen avangardist (die bezig is met de ondermijning en de dekwalificatie van de taal), en niet eens een experimenteel schrijver (die bezig is met het opzoeken van de grenzen van de taal).” (uit; ‘Un outsider al literaturului’, verschenen in Observator cultural, nr. 3, 14 martie- 20 martie 2000, p.5). Om er zeker van te zijn dat we op een juiste manier de waarde van de schrijver inschatten, mogen we niet twijfelen aan een erg belangrijk aspect van zijn werk. Uiteraard was Mircea Nedelciu zeer geïnteresseerd in het experiment maar de techniek van het schrijven was voor hem geen doel op zich.

Vandaag de dag wanneer het proza van Mircea Nedelciu wordt onderheven aan een proces van institutionele erkenning wordt hij ook onderworpen aan een test of zijn werk classicistische elementen bevat. Het is dan juist om ons af te vragen of Nedelciu uitsluitend een technicus van de rede is, of dat hij ook als artiest uit de voeten kan, dat hij alleen maar over de kwaliteit beschikt om structuren te bouwen of dat zijn teksten unieke niet na te maken levens construeren. Er zijn twee elementaire opmerkingen die ik uiteen zou willen zetten: klassiek zijn alleen diegenen die de wil tot vernieuwing hebben gehad, die de grenzen van de taal hebben verlegd, van de perceptie, van de menselijke ideeën. Deze opmerkingen gelden ook voor de korte verhalen van Mircea Nedelciu. De volgende pagina’s zal ik stil staan bij een aantal van deze perfect opgebouwde teksten waarin de lezer de kans heeft zijn eigen bestaande thema’s te hervinden, waarin zijn vragen en zijn twijfels te herkennen zijn.

Het grootste gedeelte van de korte verhalen van deze schrijver is proza van de dagelijkse realiteit die gericht is op het onderwerp reizen (met de varianten van zwerven en doelloos rondtrekken) waarin niet zo zeer het avontuur centraal staat (zoals bij de traditionele verhalen), maar juist het onderzoeken van een gefragmenteerde realiteit. Dankzij enkele personages die altijd onderweg zijn wordt een wereld gecreëerd die uiterst gevariëerd is voor wat betreft de personages en, met name, voor wat betreft de taal. Nedelciu was er op gericht hoe verschillende mensen met elkaar praten. Deze verschillende manieren registreerde hij en reproduceerde hij vervolgens divers en smaakvol in zijn teksten. In zijn beste werken verenigt hij het thema reizen met het thema van de gedesoriënteerde menselijke ziel van enkele individuën die zichzelf geen tijd gunnen om zichzelf te analyseren en die naar de stemmen om zich heen luisteren om de stemmen die ze van binnen hebben niet te horen. Wanneer het rustig is beleeft een dergelijk personage emotionele aardbevingen die variëren van huilbuien tot het ronddwalen zonder doel. De jongeren uit Aventuri ȋntr-o curte interioară voldoen aan de beschrijving van de ‘verlatene’, aangezien zij, nog in de pubertijd (en omgeven door meerderjarigen), er in slagen om de grijze wereld om zich heen in contrast te stellen met de droombeelden die zij van hun toekomst hebben.

De verteller van het buitengewone verhaal Partida de “Taxi-Sauvage” is ook een uitstekend voorbeeld van een loser, van een personage dat breekbaar is van binnen. Bijna een jaar geleden verlaten door het meisje waar hij van houdt, probeert hij na deze emotionele klap er weer bovenop te komen. Door een ongeordend, marginaal leven te lijden waarin hij “gratis risico’s” zoekt en uitlokt denkt hij te kunnen ontsnappen aan zijn emotioneel leiden. Samen met Great Bibi en G.V. (die zelf ook teleurgesteld zijn), leven de personages op een smerige zolder (de verteller is een echte meester in het beschrijven van koude en niet ontvankelijke ruimtes waar de jongeren hun emoties en decepties ervaren), rijden illegaal rond als taxichauffeur en komen aan hun benzine door het, zonder daarvoor toestemming te hebben, van iemand te ‘lenen’. Het instabiele evenwicht dat het dagelijks leven met zich mee brengt, vol van humor en van gekke dingen die men op straat meemaakt, is verloren op het moment dat Great Bibi een tragisch verhaal hoort over een kind van acht jaar oud dat overleden is aan hemofilie. Nadat de anderen dit verhaal ook gehoord hadden kwam bij iedereen de verdrongen tragiek uit het verleden weer naar boven en in de groep heerste de opvatting dat hun eigen bestaan nutteloos was. Dit bracht G.V. tot het stellen van een expliciet pathetische vraag, die veel van de personages van de schrijver beleven: “Wat is er mis met deze wereld?”

Een confrontatie met zichzelf- op een andere leeftijd- komt ook voor in Efectul de ecou controlat, wanneer Gregor Vranca door zijn baas gevraagd wordt om een negatief rapport te schrijven over de leidinggevende van de baas van Vranca, die op het ministerie werkt. Gregor Vranca, die boekhouder is van beroep, probeert het idee te bevestigen dat een heroïsche structuur bij zichzelf ontbreekt. Zijn vriend de Schilder valt het op dat Gregor een lafaard is. Over het geheel genomen is de tekst een intertextuele echo aangezien Gregor Vranca een transparente, late variant is van Gregor Samsa uit De Metamorfose van Kafka.

Een onzekere, onvolledige identiteit van de personages tref je ook aan als je de familieherinneringen onder de loep neemt. Een duidelijk gat scheidt de generaties, zowel bij kinderen uit boerengezinnen, die de taal van hun ouders niet meer spreken, als wel bij kinderen van onechte, immorele stedelingen. In sommige verhalen zijn ze weeskinderen. Deze personages hebben zodoende uit moreel oogpunt een status die niet vast staat, aangezien ze heen en weer zweven tussen slachtoffers en aggressoren.

Uit de verhalen van het dagelijks leven vallen twee teksten in het bijzonder op; Provocare in stil Moreno (provocatie à la Moreno) en Probleme cu identitatea (problemen met de identiteit). Los van het feit dat het vooruitloopt op het lot van de schrijver, is Provocare in stil Moreno een verhaal dat het bewustzijn van de dood in het proza van het dagelijks leven introduceert. Het gevolg van bizarre toevallige gebeurtenissen hebben de wonderbaarlijke genezing van de hoofdpersonen als gevolg die sinds de aardbeving invalide waren: de verteller zit in een rolstoel terwijl zijn geliefde niet praat. Deze onverwachte wonderbaarlijke genezing is mogelijk omdat de normale kalender gelijk loopt met de volkse, magische kalender.

Door de korte proza van Mircea Nedelciu te lezen hebben we de kans om kennis te maken met dit soort proza én om de creatieve geesten van de schrijvers uit de generatie van de jaren ’80 te begrijpen.